महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवनी
Laxmi Prasad Devkota Biography in Nepali · लेखक: विल्सन श्रेष्ठ · अद्यावधिक: २०८३ असोज · पढ्न लाग्ने समय: करिब १२ मिनेट
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (वि.सं. १९६६–२०१६) नेपाली साहित्यका ‘महाकवि’ हुन्। उनले नेपाली भाषाको पहिलो महाकाव्य शाकुन्तल र नेपालमा सबैभन्दा धेरै बिक्री हुने किताब मानिने मुनामदन लेखे। कविता, महाकाव्य, निबन्ध, नाटक र उपन्यास गरेर उनका कृतिहरू सयौँ छन्। उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक र वि.सं. २०१४ मा नेपालका शिक्षामन्त्री पनि भए।
विषयसूची
जन्म र परिवार
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ गते (१२ नोभेम्बर १९०९) काठमाडौँको धोबीधारामा भएको थियो। उनका बुबा पण्डित तिलमाधव देवकोटा संस्कृतका विद्वान् र कवि थिए, र आमा अमरराज्यलक्ष्मी देवी थिइन्।
उनी तिहारको लक्ष्मीपूजाको रात जन्मिएका थिए। बुबाले छोरालाई लक्ष्मीको प्रसाद ठानेर ‘लक्ष्मीप्रसाद’ नाम राखिदिए। न्वारानमा भने उनको नाम तीर्थमाधव देवकोटा राखिएको थियो।
परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो। तर घरमा संस्कृत, पुराण र कविताको वातावरण थियो। बुबाबाट पाएको यही साहित्यिक संस्कार नै देवकोटाको पहिलो प्रेरणा बन्यो।
बाल्यकाल र शिक्षा
देवकोटाको बाल्यकाल राणा शासनमा बित्यो। त्यतिबेला आम जनतालाई पढ्न दिइँदैनथ्यो। राणाहरूलाई शिक्षित जनताले आफ्नो शासनविरुद्ध आवाज उठाउलान् भन्ने डर थियो। उपत्यकामा पढ्न पाइने औपचारिक विद्यालय प्रायः दरबार हाईस्कुल मात्र थियो। देवकोटाले त्यहीँ संस्कृत व्याकरण र अङ्ग्रेजी पढे।
उनले पटना बोर्डबाट मेट्रिक पास गरे र सन् १९२५ तिर त्रिचन्द्र कलेजमा विज्ञान विषयमा भर्ना भए। पछि उनी कला संकायमा सरे र स्नातक (बी.ए.) पूरा गरे। उनी अङ्ग्रेजीमा स्नातकोत्तर पढ्न चाहन्थे। तर पटनामा अङ्ग्रेजीमा सिट नपाएपछि उनले सन् १९३१ तिर पटना विश्वविद्यालयबाट कानुनमा स्नातक (बी.एल.) गरे। घरको आर्थिक अवस्थाले गर्दा उनले स्नातकोत्तर पढाइ पूरा गर्न सकेनन्।
उनले दस वर्षको उमेरदेखि नै कविता लेख्न थालिसकेका थिए। उनी अङ्ग्रेजी साहित्य, विशेष गरी वर्डस्वर्थ, शेली र बायरनजस्ता रोमान्टिक कविबाट धेरै प्रभावित थिए।
विवाह र पारिवारिक जीवन
देवकोटाको विवाह सानै उमेरमा, करिब १५ वर्षको हुँदा, मनदेवी चालिसेसँग भएको थियो। उनीहरूका चार छोरा र पाँच छोरी गरी नौ सन्तान भए। तीमध्ये केही सानैमा बिते।
आमाबुबाको निधन र दुई महिनाकी छोरीको मृत्युपछि देवकोटा गहिरो शोकमा परे। सन् १९३९ (वि.सं. १९९६) मा उनी करिब पाँच महिना भारतको राँचीस्थित मानसिक अस्पतालमा उपचाररत रहे। यही अनुभवले पछि उनको चर्चित कविता पागललाई जन्म दियो।
उनका छोरा पद्म देवकोटा पनि कवि र लेखक हुन्। उनले धेरै वर्ष त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अङ्ग्रेजी विभागमा प्राध्यापन गरे।
साहित्यिक यात्रा
पढाइ सकेपछि देवकोटाले नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिमा जागिर खाए। त्यो संस्थाले प्रकाशन हुने किताबको जाँच र अनुवादको काम गर्थ्यो। उनले त्रिचन्द्र कलेज र पद्मकन्या कलेजमा प्राध्यापन पनि गरे। तर जागिरबाट हुने आम्दानीले घरखर्च मुस्किलले धान्थ्यो।
आर्थिक अभावका बीच पनि उनको लेखन रोकिएन। उनी अत्यन्तै छिटो लेख्थे। भनिन्छ, उनले शाकुन्तल महाकाव्य करिब तीन महिनामा, सुलोचना करिब दस दिनमा र कुञ्जिनी खण्डकाव्य एकै दिनमा लेखे।
लेखन शैलीका विशेषता
- स्वच्छन्दतावाद (Romanticism): प्रकृति, प्रेम, कल्पना र मानवताको गहिरो चित्रण।
- लोकलयको प्रयोग: मुनामदनमा झ्याउरे लय प्रयोग गरेर साहित्यलाई आम मानिससम्म पुर्याए।
- संस्कृतनिष्ठ र सरल दुवै भाषा: महाकाव्यमा शास्त्रीय भाषा, गीतिकाव्यमा बोलीचालीको भाषा।
- मानवतावाद र विद्रोह: गरिब, भिखारी र हेपिएका मानिसप्रति सहानुभूति, र अन्याय तथा जातीय भेदभावको विरोध।
- नयाँ प्रयोग: उनलाई नेपाली आधुनिक निबन्धका जनक पनि मानिन्छ। उनले अङ्ग्रेजीमा पनि कविता, निबन्ध र नाटक लेखे।
“मानिस ठूलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन”— मुनामदन, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
मुनामदन: किन यति लोकप्रिय?
मुनामदन देवकोटाको सबैभन्दा चर्चित खण्डकाव्य हो। नेपाली साहित्यको इतिहासमा यसलाई सबैभन्दा धेरै बिक्री भएको किताब मानिन्छ। यो नेवारी लोकगीत ‘जि वया ला लाछि मदुनि’को कथामा आधारित छ र झ्याउरे लयमा लेखिएको छ।
कथामा मदन पैसा कमाउन पत्नी मुनालाई छोडेर ल्हासा जान्छ। फर्कँदा बाटोमा बिरामी पर्छ र एक भोटेले उसको ज्यान बचाउँछ। घर पुग्दा भने मुना र आमा दुवै बितिसकेका हुन्छन्। पैसाभन्दा माया र मानवता ठूलो हुन्छ भन्ने यसको सन्देश आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
सन् २००३ मा यसैमा आधारित फिल्म मुनामदन बन्यो। त्यो फिल्म ७६औँ एकेडेमी अवार्ड (Oscar) मा नेपालको आधिकारिक प्रविष्टि भएको थियो। पुस्तकको पूरा कथा र समीक्षा पढ्न हाम्रो मुनामदन पुस्तक समीक्षा हेर्नुहोस्।
स्रोतअनुसार मिति फरक पर्छ। धेरै स्रोतले यसको रचना वि.सं. १९८७ (सन् १९३०) तिर र पुस्तकका रूपमा प्रकाशन वि.सं. १९९२/९३ (सन् १९३५/३६) तिर भएको बताउँछन्। परीक्षामा सोधिएमा आफ्नो पाठ्यपुस्तकमा दिइएको मिति नै लेख्नुहोस्।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका प्रमुख कृतिहरू
देवकोटाले साहित्यका लगभग सबै विधामा कलम चलाए। तल विधाअनुसार उनका प्रमुख कृतिहरू दिइएका छन्।
| विधा | प्रमुख कृतिहरू |
|---|---|
| महाकाव्य | शाकुन्तल (वि.सं. २००२), सुलोचना (वि.सं. २००३), वनकुसुम, महाराणा प्रताप, पृथ्वीराज चौहान, प्रमिथस |
| खण्डकाव्य / लामो कविता | मुनामदन, कुञ्जिनी, रावण–जटायु युद्ध, लूनी, राजकुमार प्रभाकर, सीताहरण, म्हेन्दु, धूम्रकेतु, दुष्यन्त–शकुन्तला भेट |
| कविता सङ्ग्रह / फुटकर कविता | भिखारी, पागल, गाइने गीत |
| बाल कविता | पुतली, सुनको बिहान |
| गीतिनाटक | कृषिबाला |
| उपन्यास | चम्पा |
| निबन्ध | लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह (यसमा ‘भलादमी’ र ‘के नेपाल सानो छ?’ जस्ता चर्चित निबन्ध छन्) |
| अङ्ग्रेजी रचना / अनुवाद | अङ्ग्रेजीमा कविता, निबन्ध र नाटक; The Witch Doctor and Other Essays (मरणोपरान्त सङ्कलन) |
शाकुन्तल: नेपालीको पहिलो महाकाव्य
वि.सं. २००२ (सन् १९४५) मा प्रकाशित शाकुन्तललाई नेपाली भाषाको पहिलो महाकाव्य मानिन्छ। यो कालिदासको प्रसिद्ध नाटक अभिज्ञानशाकुन्तलम्मा आधारित छ। यसको भाषा संस्कृतप्रधान छ र छन्दको प्रयोग निकै सशक्त छ।
पागल: विद्रोहको कविता
पागल मुक्तछन्दमा लेखिएको देवकोटाको चर्चित कविता हो। समाजले ‘पागल’ भन्ने मान्छेको नजरबाट यसले पाखण्ड, अन्याय र संवेदनहीनतामाथि प्रहार गर्छ। नेपाली भाषाका उत्कृष्ट कवितामध्ये यसलाई पनि गनिन्छ।
राजनीतिक जीवन र शिक्षामन्त्री
देवकोटा राणा शासनको कडा आलोचक थिए। राणाविरोधी आन्दोलनताका उनी भारतको बनारस (वाराणसी) गए। त्यहाँ उनले नेपाली कांग्रेसको पत्रिका युगवाणीको सम्पादन गरे। राणा शासन अन्त्य भएपछि उनी नेपाल फर्किए।
वि.सं. २००८ मा राजा त्रिभुवनले उनलाई नेपाल सल्लाहकार समितिको सदस्य बनाए। वि.सं. २०१४ साउनदेखि (सन् १९५७ जुलाई २६) करिब दस महिना उनी कुँवर इन्द्रजित सिंहको सरकारमा शिक्षा तथा स्वायत्त शासन मन्त्री भए। उनी नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठानसँग पनि आबद्ध थिए।
उनको कार्यकालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापनाको तयारी भइरहेको थियो। तर विश्वविद्यालय औपचारिक रूपमा वि.सं. २०१६ (सन् १९५९) मा मात्र स्थापना भयो, अर्थात् उनको मन्त्री कार्यकाल सकिएपछि।
अन्तिम दिन र निधन
वि.सं. २०१५ (सन् १९५८) मा देवकोटालाई क्यान्सर भएको पत्ता लाग्यो। उपचारका लागि उनी भारत पनि गए। त्यसै वर्ष उनी ताशकन्दमा भएको एफ्रो-एसियाली लेखक सम्मेलनमा सहभागी भए। अनुमति नलिई गएको भन्दै प्रज्ञा-प्रतिष्ठानले उनको पारिश्रमिक रोक्यो। जीवनको अन्तिम समयमा उनीसँग औषधि र खानाको खर्च जुटाउन समेत पैसा थिएन।
रोगले थलिएका बेला पनि उनले लेख्न छोडेनन्। वि.सं. २०१६ भदौ २९ (१४ सेप्टेम्बर १९५९) मा पशुपतिको आर्यघाटमा ४९ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो।
देवकोटाको निधन भएकै दिन (१४ सेप्टेम्बर १९५९) सोभियत संघको अन्तरिक्ष यान लुना–२ चन्द्रमामा पुगेको थियो। यो चन्द्रमामा पुग्ने पहिलो मानवनिर्मित वस्तु थियो।
योगदान, सम्मान र विरासत
- महाकवि: उनलाई नेपाली साहित्यमा ‘महाकवि’ को उपाधिले सम्मान गरिन्छ।
- साहित्यलाई जनताको बनाए: मुनामदनले लोकलयमार्फत कवितालाई गाउँगाउँ र घरघर पुर्यायो।
- आधुनिक नेपाली निबन्धका जनक: उनका निबन्धले नेपाली गद्यलाई नयाँ शैली दिए।
- देवकोटा जयन्ती: हरेक वर्ष कात्तिक २७ मा उनको जन्मजयन्ती मनाइन्छ।
- महाकवि देवकोटा सङ्ग्रहालय: नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानले वि.सं. २०७९ मा काठमाडौँको मैतीदेवीमा यो सङ्ग्रहालय स्थापना गर्यो।
- अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच: मुनामदन चिनियाँ (मन्डारिन) लगायत अरू भाषामा अनुवाद भएको छ।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवन-रेखा
| वि.सं. | ई.सं. | घटना |
|---|---|---|
| १९६६ कात्तिक २७ | १९०९ | धोबीधारा, काठमाडौँमा जन्म |
| १९७६ तिर | १९१९ | दस वर्षको उमेरदेखि कविता लेखन सुरु |
| १९८२ तिर | १९२५ | त्रिचन्द्र कलेजमा भर्ना |
| १९८८ तिर | १९३१ | पटना विश्वविद्यालयबाट बी.एल. |
| १९९२/९३ | १९३५/३६ | मुनामदन पुस्तकका रूपमा प्रकाशित |
| १९९६ | १९३९ | राँचीमा करिब पाँच महिना उपचार; ‘पागल’ को पृष्ठभूमि |
| २००२ | १९४५ | पहिलो नेपाली महाकाव्य ‘शाकुन्तल’ प्रकाशित |
| २००३ | १९४६ | ‘सुलोचना’ महाकाव्य प्रकाशित |
| २००७ अघि | १९४० को दशक | बनारसमा ‘युगवाणी’ को सम्पादन |
| २००८ | १९५१/५२ | नेपाल सल्लाहकार समितिको सदस्य |
| २०१४ | १९५७ | शिक्षा तथा स्वायत्त शासन मन्त्री |
| २०१५ | १९५८ | ताशकन्द लेखक सम्मेलनमा सहभागी; क्यान्सर पत्ता लाग्यो |
| २०१६ भदौ २९ | १९५९ | आर्यघाट, पशुपतिमा निधन |
परीक्षाका लागि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाबारे मुख्य तथ्य
SEE, कक्षा ११–१२ र लोकसेवा परीक्षामा बारम्बार सोधिने तथ्यहरू:
- लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका महाकवि हुन्।
- उनको जन्म वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ मा धोबीधारा, काठमाडौँमा भयो।
- उनका बुबा तिलमाधव देवकोटा र आमा अमरराज्यलक्ष्मी देवी हुन्।
- लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मिएकाले उनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखियो।
- उनले दरबार हाईस्कुल, त्रिचन्द्र कलेज र पटना विश्वविद्यालयमा पढे।
- ‘मुनामदन’ उनको सबैभन्दा लोकप्रिय खण्डकाव्य हो।
- ‘शाकुन्तल’ नेपाली भाषाको पहिलो महाकाव्य हो।
- उनलाई आधुनिक नेपाली निबन्धका जनक पनि मानिन्छ।
- उनी वि.सं. २०१४ मा नेपालका शिक्षामन्त्री भए।
- वि.सं. २०१६ भदौ २९ मा क्यान्सरका कारण उनको निधन भयो।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाबारे धेरै सोधिने प्रश्न
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म कहिले र कहाँ भएको हो?
वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ (१२ नोभेम्बर १९०९) मा, काठमाडौँको धोबीधारामा।
देवकोटालाई महाकवि किन भनिन्छ?
उनले नेपाली भाषाको पहिलो महाकाव्य ‘शाकुन्तल’ सहित धेरै महाकाव्य लेखे। उनले कविता, निबन्ध, नाटक र उपन्यास सबै विधामा असाधारण योगदान दिए। त्यसैले उनलाई ‘महाकवि’ भनिन्छ।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको न्वारानको नाम के हो?
तीर्थमाधव देवकोटा।
नेपाली भाषाको पहिलो महाकाव्य कुन हो?
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘शाकुन्तल’ (वि.सं. २००२)।
मुनामदन कुन लयमा लेखिएको हो?
नेपाली लोकलय झ्याउरेमा।
देवकोटा कहिले शिक्षामन्त्री भए?
वि.सं. २०१४ (सन् १९५७) मा, कुँवर इन्द्रजित सिंहको सरकारमा करिब दस महिनाका लागि।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको निधन कहिले र कसरी भयो?
वि.सं. २०१६ भदौ २९ (१४ सेप्टेम्बर १९५९) मा, क्यान्सरका कारण, पशुपतिको आर्यघाटमा।
यो पनि पढ्नुहोस्
सेतो धर्ती पुस्तक समीक्षाअमर न्यौपानेको मदन पुरस्कार विजेता उपन्यास
पढ्नैपर्ने १० उत्कृष्ट नेपाली उपन्यासनेपाली साहित्य सुरु गर्ने सजिलो गाइड
सबै नेपाली पुस्तक समीक्षानेपाली किताबहरूको सारांश र समीक्षा एकै ठाउँमा
सन्दर्भ सामग्री
- Laxmi Prasad Devkota — Wikipedia
- लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा / परिचय — कविता कोश
- लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा — सेतोपाटी
- मुनामदनभित्र देवकोटाको काव्य चेतना — नागरिक
नेपाली पुस्तक समीक्षा र जीवनीहरू लेख्छन्। यो लेख माथिका स्रोतहरूसँग तथ्य जाँच गरेर २०८३ असोजमा अद्यावधिक गरिएको हो। कुनै तथ्य फरक भेटिए कमेन्टमा जानकारी दिनुहोस्।